lâkin aradan sular seller akmış, aynı sularda iki kez yıkanılamayacağı şeklindeki felsefi prensipten hareketle, suya sabuna dokunmadan tefrikanın devamının nasıl getirileceği ve işbu bahsin nice bir hitama erdirileceği hususunda kafa yorarkene, tesadüf bu ya, kederin bir oyunu olaraktan, tam da bugün bu saatte, uğursuz 2011 senesi giderayak iken, pire berber iken, sevgili pa hanımefendimizin laforizmik aromalı ve beşamel soslu bir tarifiyle karşılaşmasın mı! ay ne hoş. şimdi bu tarifi örnek tümce şekline getirelim hadi:

“aşk halâ bana göre birine canını sadece sevdiğinin yakabileceği gibi yakma yetkisi vermek, hatta bunu istemek ve bundan zevk almak demek. yani ahmaklık, evek.”

örnek cümlemizle mes’eleye bir virgül –dikkatinizi çekerim; nokta değil– koyalım: “yüzden bir sonraki sayı başka bir yüzdür; bakışlardaki ışığı emip seni dünyanın o kurşuni karanlığında bir başına, gözleri fersiz, cascavlak bırakıverir icabında.” çok mu oyuncaklı oldu tümcemiz beyler hanımlar?

ikinci anlamı içinse sakallı bir amcaya başvurmak akıllıca olur. bu amca, sermaye düzenini ve sermayedarları yerden yere vurur, yamultur, fos çıkarır. esasen “boss” tilciğinin kökeni de işte bu “foss”tur. “boşş” ve “foşş” da buradan türeme tilciklerdir.

güzide beldemizde patronlara “işveren” demek adet olmuştur. sen kimin işini kime veriyorsun birader? validenin münasip yerinden iş vermek üzere mi çıktın? bu yetkiyi sana kim verdi? sakallı amcamız bu suallere de gayet usturuplu bir izahat getirmektedir, yeter ki üşenmeyin okuyun, okutun. kişisel gelişim şeysi asıl böyle olur, ferrarisinin egzoz borusuna ot tıkadığımın bilgesi söylemez size bu acı gerçeği. cihân ârâ cihân içindedir ârâyı bilmezler / ol mâhîler ki deryâ içredir deryâyı bilmezler. yani siz, eşşek gibi çalışıp ter döken, ama patronların “işveren” olduğunu sananlar.

velhasıl, en iyi patron imamın kayığına binmiş patrondur. örnek cümleyle bu bahse bi virgül koyalım aziz hemşehrilerim: “patronun olduğu yerde gül bitmez, insanlık biter.”

insanmerkezcil bakışın hödüklüğünün tezahürü.

beyinsiz, iradesiz, şahsiyetsiz, haysiyetsiz, haksız, hukuksuz, önemsiz, aşağılık mahlûkatın genel ismi. köle. uşak. serf. parya. hayat alanı yok. kafes, akvaryum, hayvanat bahçesi, ahır, kümes, laboratuvar vb mekanlara lâyık. senin istediğin şekilde ve istediğin kadar yaşar, sen istemezsen ölmek zorundadır. vurursun, döversin, kesersin, oklarsın, kurşunlarsın, ona bişeycik olmaz, vurduğun yerde gül biter. insan denen uluyüceböyyük varlığın dediği olur. o ne derse doğrudur, o ne yaparsa haklıdır, o ne eylerse güzel eyler. vahşilik, yabanıllık ve hayvanlık senin gözünde alçaltıcıdır, ah ulan ah, keşke vahşi, yabani, hayvan olmakla şereflenebilseydin! gelgelelim uygar, evcil ve insansın, bu duruşa bir vuruş kaç kuruş?

yok insan şunu yapan hayvandır, yok insan bunu eden hayvandır. hadi len! insan, hiçbir zaman hayvan kadar olamamış bir mahluktur. eşref-i mahlûkat kategorisine insan sıfatıyla girebileceklerin sayısını bilmemkaç milyon yılda toplasan toplasan onbin ya eder ya etmez. onların da uzaydan yolunu şaşırıp geldiklerinden şüpheliyim şahsen.

desmond morris’in on maddelik yeni hayvan hakları bildirgesini burnuna dayayayım da insanmerkezcil küstahlık ve bencillikten sıyırmaya bak kendini. dünya senin çevrende dönmüyor insan mısın sefil misin ukalâ mısın her ne boksan işte.

1. boşinançlarını ya da dinsel önyargılarını tatmin için hiçbir hayvana iyi ya da kötü kurgusal nitelikler yükleyemezsin!
2. hiçbir hayvan üstünde egemenlik kuramaz, hiçbir hayvanı seni eğlendirsin diye alçaltamazsın!
3. yeterli fiziksel ve toplumsal çevreyi sağlamadan hiçbir hayvanı tutsak edemezsin! (bana kalırsa hiçbir koşulda onları tutsak edemezsin! –h.a.)
4. senin hayat tarzına kolaylıkla uyum sağlayamayacak hiçbir hayvanı arkadaş olarak yanında tutamazsın!
5. insan nüfusundaki artışla ya da doğrudan doğruya kötü davranışla hiçbir hayvan türünü yokedemezsin!
6. sana spor imkanları sağlasın diye hiçbir hayvana acı çektiremezsin!
7. gereksiz deneyler için hiçbir hayvanı bedensel ya da ruhsal işkenceye tabi tutamazsın!
8. sana besin sağlasın diye hiçbir çiftlik hayvanını mahrumiyete mahkum edemezsin! (bana kalırsa “çiftlik hayvanı” da ne demek? –h.a.)
9. kürkü, derisi, dişi ya da başka bir şeyi için hiçbir hayvana eziyet edemezsin!
10. hiçbir işçi hayvanı kendisinde strese ya da bedensel bir zarara yolaçacak bir işte çalıştıramazsın! (bana kalırsa zaten hakkın yok hayvanları çalıştırmaya! –h.a.)

her hayvanın özgürce, kendi hayat alanında, kendince, kendi doğal ömrünü tamamlayıncaya kadar, neslini koruyarak yaşamaya; ille de onunla arkadaş olacaksan onun kişiliğine, onuruna, haklarına, ihtiyaçlarına ve ihtiyaçlarını giderme biçimine saygı duyarak ve riayet ederek ilişki kurulmaya hakkı vardır. bu hak senin lütfun, alicenaplığın falan da değildir. hayvanları ikinci üçüncü sınıf yaratık olarak görmek, aşağılamak, onları doğal habitatlarından koparmak, onları aşağılamak, onlara zulüm ve işkence etmek, onları esir ve köle olarak çalıştırmak ve yaşatmak, bedensel ve ruhsal bütünlüklerine zarar vermek, sakatlamak, yaralamak, öldürmek senin haddin değildir. hem hangi hayvan küreyi ısındırdı, ozon tabakasını deldi, kendi soyunu sayısız kez kırıp geçirdi, kendini yenilmez ve yanılmaz efendi yerine koydu, bir karışlık aklıyla kâinatın sırrını şıpınişi çözüverdiğini zannetti senden başka?

neymiş o halde? adam gibi tanımlayalım şimdi hayvan kardeşimizi:

hayvan: kâinatın dünya adı verilmiş minicik bir gökcismi üzerinde, o gökcisminin tabiatının, hiyerarşik olarak dizilemez, farklılıkları biri diğerinin aleyhine olacak biçimde öne sürülemez, biri diğerinin kayıtsız şartsız hizmetine koşulamaz, insan, ağaç, taş gibi, değeri tabiatın ve kâinatın bir zerresi olmaktan menkul, saygın varlık türlerinden biri. yoksa hoşuna gitmedi mi tanımım? yürrü, anca gidersin insan ogli insan!

örnek cümleyle insanlığımıza son verelim: “insan gelmeden önce ‘ağaç, hayvan, kaya, bulut’ filan yoktu; onların hepsi tabiatın tezahürleriydi. insan geldi, mertlik bozuldu.”

ha, dersen ki “tahtakurusundan, sivrisinekten uyuyamıyom geceleri”, tahtayı kurutmayaydın sen de, heyvanın ne kabahati var, hem zaten kanın da pek tatlıymış duyduğuma göre, sivrisineğin canı çekmesin de n’apsın yavrucak.

bokun da bokböceğine ihtiyacı var hem, yoksa nasıl havalanacak da kuruyacak?

hadi gel köyümüze geri dönelim. söğüt yuva yapmış manda dalına. national geographic izleyelim, sevişelim, üreyelim. hayvanatın, nebatatın, tabiatın saflığıyla. (bu makalemizde ağır abiliğimiz tuttu sanırsam! n’apalım, arada olsun öyle sayın seyircı.)

yol biter ömrün bitmeyeceği tutar bazılarına. bi de “ömür” ile “hayat” nedense –aslında taammüden– pek karıştırılır. ömür, hayattan koparabildiğince kıl koparmanın birkaç onyıllık hikâyesinden başka bişey değildir. ömrün yetmiş yıl mı, belki hayatın yedi yıl. kabınca. kalıbınca. demince.

na vadisindekilere bakarsak –ki ben ursula le guin teyzemin yalancısıyım– “gerekenden fazla olan şey, hayattır.”

hayat, bazılarımız için gerçekten de bir “hayat”tır; bir tür avlu/bahçeye denir anadolu’da öyle. bazılarımız içinse kızıl kmerlerin ölüm tarlası. ha bi de hayata “yaşam” diyenleri evire çevire dövmek gelir içimden hep. ziqtiğimin kültürel ırkçılığı.

hayat kimilerine yolculuk, kimilerine sevda, kimilerine rüya, kimilerine bahar. bazısı gecede umuda sarılır, bazısı yalnızlıkta şiiri dokur. öyle bir piyes ki hayat, üç birlik kuralı işlemez. hayata çok bayat diye burun kıvıranlar onun gözünde zayiat.

konsantre hayattır kitaplar. okumak: yaşamak. yaşamak: yazmak. harfiyat: hafriyat. sözcü[k]ler: gözcü[k]ler. cümle âlem: cümle alem. sen yokken hepsi vardı, sen yokken hiçbiri yoktu. sen yokolacaksın, hiçbiri yokolmayacak. sen yokolacaksın, hepsi yokolacak. çöz çözebilirsen. gör görebilirsen. söz: köz.

parantez açmasak olmaz mıydı? parantezin içindekilere gerek var mıydı? ya atlarlarsa? ya görmezlerse? ya bir sonraki paragrafa sarkarsa? nefesin yeter mi? sesin kesilmez mi? hevesin heves kalır mı?

hayatla kurduğun ilişkinin bilançosuna bakalım bi. duyduğun huzuru, ettiğin hazzı, aldığın zevki aktife; yarattığın armonik zenginliği, sağladığın kılçıksız uyumu, kattığın derin anlamı pasife yazmış mısın? borçlu mu görünüyorsun, alacaklı mı? yoksa çizginin sağı da solu da bomboş, sayfa tertemiz mi?

yanlış hayatın doğru yaşanmayacağını bilen bilir mi? adorno deyince akan sular durur mu? ıssız acun kalır mı?

aşk mı hayatın? hayat mı aşkın? nesidir? neyin nesidir? ikisine de maruz mu kalırız? ikisinden de düşük mü yaparız?

hayat üzerine ahkam kesmek abes. hayat hem hükümdür hem hakim. düğüm üzerine düğüm, hüküm üzerine hüküm… redd-i hakim mi? faydasız! sulh u sükun mu? imkansız.

hayat: fikrimin ince gülü. kalbimin şizofrenik bülbülü. yaktın beni. yaktım seni.

hayat: bir yanı kiraz, öte yanı servi. hayat: nakıs teşebbüs. yarım tebessüm. bakarsın selim, bakarsın habis.

oktay rıfat amcam yaprak dergisinin 1 ocak 1949 tarihli ilk sayısında (her ayın biriyle onbeşinde çıkar, sahibi ve yazı işlerini fiilen idare eden: orhan veli kanık, fiyatı 15 kuruş, abone olursanız 6 aylığı 150 kuruş) bak ne diyor:

“hepimizin ağzımız burnumuz var / hepimizin aklı / gün gibi aşikâr işte / o haksız bu haklı //
biz yaya kalmışız bu kervanda / beyler paşalar atlı / dökülmüşüz yollara çoluk çocuk / kimisi kel kimisi bitli //
bu toprak eski toprak dost toprak / tarlalar bereketli / bıngıl bıngıl çayırlarda kuzular / danalar etli //
bize gelince işler çapan hemşerim / incirim yenmiyor sütlü / taş gibi mübarek kara somun / kirazlar kurtlu //
amanın bu ne biçim tecelli / dostlar neden bu ikilik / neden neden neden / insan dertli oluyor dertli //
geberin diyor şeytan / işiniz ne bu dünyada / yağma yok kör şeytan / yaşamak tatlı”

yaşamak yarsiz yarensiz yuvarlanıp gitmekse, aklını fikrini günde onbeş saat haftada beş altı gün elin adamına kiraya verip sonra da köşedeki orospu melahat’ten (kod adı çiğsem) beter olduğun halde ona sokaklara düşmüş diye acımaksa, ülkesinin yazgısı da kendi yazgısı gibi bi türlü düzelmek bilmeden ömür tüketmekse… neresi tatlı bre oktay rıfat bey? böyle hayatı istifra edeyim ben. dur gidip bir daha üstat cortazar’ın “seksek”ini okuyayım ben.

çok yaşa hayat! hayat ölür mü ki? ölür. herşey ölür.

her hayat erken hayattır cemal abi. ve herşeyin fazlası zarardır.

örnek cümle: “kim geçer hayattan, kim ölümden kalır?”

(*) kusturacak kadar.
(**) ölüm nedeni.
(***) müzik: portishead & radiohead, “half day closing”.

sosyolog alberoni, “aşık olma” (innamoramento) ile “aşk”ı (amore) ayrı ayrı (ve temel mesele olarak da aşkı değil aşık olmayı) ele alıyor ve ilkini “iki kişiye dayalı kollektif bir hareketin başlangıç evresi” olarak tanımlayarak onun tıpkı devrimler, dinlerin sahneye çıkışı ve benzeri tarihte, sosyal hayatta insanlararası ilişkileri temelinden sarsan majör kollektif hareketler gibi “olağanüstü olaylar kütüğüne kayıtlı” olduğunun altını çiziyor. aşkı, karşısındakinin biricikliğini kavrama ve kabullenme ama buna rağmen ve bununla birlikte bir füzyona yelken açma arzusunun iki karşıt kutup olarak yarattığı bir gerilim süreci, bir mücadele olarak görüyor. alberoni’ye göre yalnızca aşık olmaya hazır olanlar aşık olurlar (ama elbette ikincisi, ilkinin zorunlu sonucu olmak durumunda değildir). “aşk” ise “benim/senin sorunlarım/sorunların”dan “bizim sorunlarımız”a evrilmektir.

yirmi asır öncesinden bize seslenen romalı mimar vitruvius’un kendi alanı için vazgeçilmez gördüğü üç-ilkenin aslında hayatın her alanında geçerli olduğunu düşünüyorum ben. nedir bunlar? utilitas (kullanışlılık) + firmitas (sağlamlık) + venustas (güzellik). amaca uygun/işlevsel olmayanın, tasarım/yapım/inşa/üretim tekniği uygun olmayanın, estetiği/beş duyuyu/güzellik algımızı ihya etmeyenin beş para etmeyeceğini anlamak için kâhin olmaya lüzum var mıdır?

evvelen, aşkın kullanışlılığı nasıl olur? aşk bir amaca mı hizmet eder? nedir aşkın fonksiyonu, cebirsel midir, trigonometrik midir? bütün eşyalarda bir ergonomi gözetilir, ergonomi kullanışlılığın en önemli unsurudur. aşkta bunun tam tersidir; aşkın kullanışlılığı rahatsız edici, huzursuz edici, oranı buranı, en çok da kalbini ağrıtıcı oluşunda yatar. bi tuhaftır onun kullanışlılığı; hatlarının, dokusunun, maddesinin insan ruhunun asite yatmış kadar azap çekeceği, yanıp kavrulacağı, şekilden şekle gireceği bir nitelikte olmasındadır. aşk bir işe yarar mı? yarar. işe yaramaz gözükerek yarar hem de. hayata anlamını veren, tam da aşk gibi hiçbi halta yaramaz zannedilen, öyle gözüken şeyler değil midir? işimize yaradığı ayan beyan olan herşey sıkıcı, aptalca, soğuk suratlı ve monotondur. ne işe yarar aşk peki? bilen varsa beri gelsin. bilen varsa yırtık dondan çıksın.

saniyen, sağlam aşk nicedir? sağlamlık, dayanıklılık, kuntluk, zamanın akışının apsis, muhatabımızın idrakinin ordinat vazifesi gördüğü bir sistemin koordinat eğrisi midir aşkta? herşey çürür de bi tek aşk mı direnir bu biyokimyasal kaçınılmazlığa? dokusu mu sık örgülüdür, birbuçuk numara şişle örülmüş ters haraşo mudur? geçmeli ve şaşırtma derzli midir, bağlama taşlı dördül müdür yoksa? direnci ohm direnci midir, sıcaklık katsayısı negatif midir?

salisen, aşkta “venustas” ilkesi ontolojik değil midir zaten? “güzel olmayan aşk” ifadesi bir oksimoron değil midir? aşk bizatihi güzelliğin elle tutulur gözle görülür formu değil midir? sofist hippias’ı neden çıkmazlarda dolaştırıp durur sokrates, güzel nedir diye sorunca ona? platon’un bütün şiirlerini yakıp felsefeye gönül verdiği sırada alevlerden kurtulan bir beytinde kayıtlı değil midir aşkın “güzel”liği? (“sana bakmak için gökyüzü olsaydım, / göz göz olsaydım, onun gibi”) güzellik, duyular dünyasından idealar dünyasına sıçramayı başarınca gerçekten görülebilecek olan değil midir? plotinos’un süduriye yaklaşımından ilham alırsak, aşk bir mikro-tanrısallık neden olmasın? “bir”den südur eden herşeyin yine bir’e dönmek için duyduğu tanrı’da erime özleminin, isteğinin minör ölçeklisi? “ruhun bedende, zekânın ruhta, bir’in zekâda görünmesi” ise “güzel”, aşk da bir “güzel”lik coğrafyası, o coğrafyanın yumuşaklığı, sertliği, düzlüğü, engebesi, uçurumları, zirveleri ile büyüleyici uyum, oran ve tenasüp topoğrafyası ve ikliminin parıldayan güneşi neden olmasın? aşk, tanrı’nın sanatçı elinin titizlik ve özenle, bir çırpıda yarattığı mükemmel (ama mükemmelliği görünmez bir noktasındaki minicik kusurunda saklı) bir tablo neden olmasın? peki ya “bir şey olması gerektiği gibi olursa güzeldir” dersek skolastik takılarak, aşkın nasıl olması gerektiği üzerinde bir konsensusa varmadıkça onun güzel olup olmadığına nasıl karar vereceğiz? ha bi de güzellik, aşkın dehasından neşet etmez mi? ohooo, felsefeye dalarsak çıkamayız işin içinden. ya da tam da öyle çıkabiliriz.

ve ah ki ah, her güzel şeyin olduğu gibi aşkın da ergeç ölümle randevusu yok mudur? bir gün gelip çatsa bile aşkın kışı da vivaldi’nin kışı gibi estetize bir nihayet midir?

filmin daha ilk sahnesinde külyutmaz hicabi bey repliğini mırıldanır: “aşk dediğin kuyu suyudur. acıdır, serttir, karnını şişirir, lâkin ne halt edeceksin, susuzsun! keleğe gelmediğine kendini inandırmak için de kuyu suyu değil, perrier içiyorum ben dersin, ben de bunu nah yerim! oh, pauvres singes! oh, quelles mauvaises bêtes! vous, pauvres singes, vous êtes plus malheureux que moi!”*

(*) ah, zavallı maymunlar! ah, ne kötü hayvanlar! siz, zavallı maymunlar, siz benden daha mutsuzsunuz!
(**) müzik: bob dylan, “hallelujah”, leonard cohen cover. “ama öğrendiğim tek şey aşktan /  silahını senden önce çekeni nasıl vuracağın”

tolstoy, günlüğünde, “insanların aşk dedikleri şeyi bilmiyorum,” diye itiraf eder. “aşk şimdiye kadar okuduklarım ve duyduklarım gibiyse, ben aşkı hiç tatmadım.” fakat günlüğünde bir başka anı şöyle başlar: “a’yı bir an gördüm. tanrım, ne çekici, ne güzel!.. kendimi, bugün koskocaman, yaşlı ormanda bir budala, bir vahşi gibi hissettim. günlerce boş yere beklemişim demek. teni nasıl pembe, gözleri ne kadar da ışıl ışıldı. hayatımda hiç duymadığım bir aşkla tutkunum ona. ondan başka birşey düşünemiyor, ölesiye ıstırap çekiyorum.”

tolstoy, ahlak yargılarındaki dehasına rağmen, akıl ve duygu arasındaki çelişkiyi hiçbir zaman çözümleyememiştir. ölümünden sonra yayımlanan kısa romanı “şeytan”da bile, aşkın ne olduğu ya da ne olması gerektiği konularıyla uğraşır. hikâyesine kaçınılmaz iki sondan hangisini seçeceğine karar veremez. çıkmaza düşen roman kişisi, önüne geçilmez tutkusunun nedeni olan güzel köylü kadını öldürerek ıstıraplarına son mu verecektir, yoksa kendisini yok ederek bu tutkuyu mu ortadan kaldıracaktır? tolstoy, her iki sonu da yazarak seçimi okuyucuya bırakır.

(…) tolstoy’un aşkı bilmediğini ileri sürmesine karşılık, hangi yazar “anna karenina”nın, “savaş ve barış”ın yazarından daha duygulu ve insanın içine işleyen aşk hikâyeleri yazmıştır? aşkının eşsiz olduğuna yürekten inanan her aşık, tolstoy gibi, kendi kendine yaşantısının başkalarının aşkı ile ortak niteliği olup olmadığını sormadan edemez. “ancak benim gibi aşık olan aşkımı anlayabilir,” diyerek kitaplara başvurur.

fakat hangi kitaplara? [örneğin hafif abi'nin mikemmmel lugatine –müellifinizin notu] “bütün edebiyatta aşka rastlanır,” der d’arcy, “fakat geçici bir olay olarak değil, edebiyatın özü olarak ve şaşırtacak derecede değişik biçimlerde.” bu karışık ve kaçınılmaz evrende aşk, kişisel bir seçim; kişiliğin, içinde bulunulan duruma karşı koyuşudur. bu durumda la rochefoucauld’un “insan, başkalarından duymamış olsa aşık olamazdı” özdeyişini doğrulayan sanatın aynasına döneriz. gerçekten de, bugün, onsuz dünyanın yörüngesinden çıkacağına inandığımız aşk masalı, şairlerin yeni bir buluşudur. onikinci yüzyılda provanslı troubadour’lar (aşk ve kahramanlık hikâyeleri anlatan [lan ikisi de aynı şey! –müellifinizin notu] saz şairleri) doyurulmamış isteği şiirsel aşk kavramının canalıcı noktası yaptıklarında, uygarlık tarihi yeni bir yöne döndürülmüştü.

aşkın insan hayatında yeri çok önemlidir ve yapısının incelenmesi, yaratıcı yazarların elindedir. aşkı tanımlamak için kaynaklar boldur ama, bu kavramı açıklamak zordur [bak üçtür açıklamak için götümüzü yırttığımız halde beceremedik halâ! –müellifinizin notu]. sanat  eseri, ne kadar anlamlı olursa olsun, içinde bulunduğumuz yolda bizi bir yere götürmez, sorularımıza karşılık vermez; fakat yeni birtakım sorunlar ortaya çıkarır.

(…) “aşk, hayatın bütünüyle kendisidir,” diye paul tillich haklı olarak aşkın sonsuzluğuyla insan düşüncesinin her alanını etkilediğine değinir. gerçekten de biz aşkı, bir romancının başkaldırma üzerine yazılmış bir denemesinde (camus); bir eleştiri uzmanının allegori konusunda ileri sürdüğü tezinde (lewis); bir doktorun anne bakımını incelemesinde (bowlby); bir antropologun ilkel “cinsiyet” efsaneleri araştırmasında (malinowsky); ahlak üzerine bir vaazda (niebuhr); kadının alınyazısına karşı çıkmasında (de beauvoir); bilinçaltı dünyasının bilimsel keşfinde (freud) ve buna benzer birçok alanda bulduk. aşk olayı hayatımızda oynadığı rol ve etkileri yönünden üç açıdan ele alındı:

1. miras kalan toplumsal bir gelenek olarak;
2. kişinin ihtiyacı ve gücü olarak;
3. insan varlığının sembolü ve örneği olarak.

pitirim sorokin’in, “dinsel, ahlaki, ontolojik, fiziksel, biyolojik, psikolojik ve sosyal” olarak ayırdığı aşkın değişik biçimleri, çeşitli yazarlarca incelenmiştir. bu kitap aşkı, varlığın özü yapan ve yaratıcı bir güce mal eden ontolojik aşk kavramından cinsel birleşmenin yalın biçimine kadar kapsamaktadır. bu iki uç arasındaki aşka varan yolların birçoğu da ele alınarak aradaki boşluk doldurulmuştur. [ciltli ve şömizlidir, 20 liradır. hafif abi de, hicabi bey de hiçbir kitabını ödünç vermez, boşuna sulanmayınız. bu kadarıyla yetininiz. zaten halâ aşktan bi bok anlamadıysanız bundan sonra hiç anlamazsınız güzel kardeşim, kalbinizi yormayınız, size daha lâzım. –müellifinizin notu]

***

örnek tümcemizle son noktayı koyalım bahsimize: “aşk, halâ getirilip odasına monte edilmemiş olan yeni kütüphanenin yokluğunda bile, nedense sırtı gözükmeyecek şekilde evin gelişigüzel yerlerine istiflenmiş kitaplar arasından kırk yıl öncesinin (1971) bir kitabını arayıp tarayıp bulduktan kelli oradan tam 500 kelimeyi üşenmeden siz lugat okurcuklarının istifadesine sunmayı vazife bilme şeklinde bok yemenin arapçasıdır.”

bak nasıl kafamız çalışmaya başlıyor beethoven amcamızı dinleyince, di mi yoldaşım, ekürim, sanço panza’m! damardan girelim mi hadi? girelim. pitagorasçı felsefeye göre arke (ilkilke), sayıdır. her kavram ve görüngü bir sayıya tekabül eder hazretlere göre. bir an için pitagoras beyimizin peşinden gidip düşünelim: aşk, hangi sayıya tekabül eder acaba? ben diyeyim bir, siz deyin üç. ama bilin ki zinhar iki değildir. hadi saksıyı çalıştırın biraz, niye bir, niye üç, lâkin niye iki değil? (ölüm ne yana düşer usta, hangi sayıya tekabül eder, düşünürken onu da aradan çıkarıverin fırsat bulmuşken.) çok basit, saksınızı yormayın boşuna, ben deyivereyim sevabına: bir, çünkü birleşmektir aşk. üç, çünkü çoğalmaktır aşk (piç kurularınızı kastetmiyoz hemşeri!). “yin/yang, artı/eksi, anot/katot, bunu yapan iki kişi / çekerler prizden fişi” falan diye carlamayın hemen. iki değildir, çünkü çoğalmayla sonuçlanmayan birleşmenin hükmü yoktur. türkçe meali: iki, birden üçe giden yolda bir duraktan ibarettir. sadece göğe bakma durağında bir ömür geçirilebilir, onu saymayalım, diğer duraklar geçici kullanılan mekanlardır, bir amaç için kısa süre. aramızdan çoğu –hadi bazıları diyelim– birmiş üçmüş derken bir ömrü farkına bile varmadan tüketiverip üçün birini alır maalesef. (bilvesile, başlık azıcık ayıp kaçtıysa şöyle değiştireyim ey terbiyebaz okurcuk: “ararken aşkın hasını hey / treni kaçıran hicabi bey”. farketmez, ikisi aynı kapıya çıkar.) sıradaki istek parçamız hicabi bey’in şerefine:

dur bi yol hele! ey gül yüzlü sevdiceği, asacaksan sicim istemez boynu hicabi bey’in:

leyla’nın güzelliğini görebilmemiz için mecnun’un gözlerini ödünç almamız gerekir. bile bile lâdestir aşk, bir illüzyondur, elim bir rahatsızlık, menfur bir hastalık, yarı-kalıcı bir bilinç kaybı, hem kendisi hem sonuçları ağır bir travma, çözgüsü-atkısı sıkı bir obsesyon, tatlı bir kaçıklık, akıl, sağduyu, muhakeme ve mantığın sürgüne yollandığı, kürek cezasına çarptırıldığı bunaltıcı bir delilik. heyhat ki heyhat, baudelaire abim öylesine haklıdır ki bize susmak ve saygıyla eğilmek kalır önünde aşkın: “bir an hazzın sonsuzluğunu bulmuş olana, lânetlenmenin sonsuzluğu kaç yazar ki!” lee siegel’ın “ölü bir dilde aşk”ında geçen bir hikâyede, alim pralayananga ölürken gözlerinden yaşlar akmasına rağmen gülümsüyormuş. bütün maşuklar birer mayavati’dir, bütün aşklarsa zehirleme niyet ve kastının sözkonusu olmadığı birer zehirlenmedir. sıradaki istek parçamız, kusura bakmayın ama gene hicabi bey’edir. sözlerini anlayasınız deyu önce türkçesi, ardından aslı, elencesi –yorgo abim sağolsun:

kızma bana aşkım, kızma ikigözüm bana, zeytinim, kızma:

“aşkın felsefi bir ideal ve yazınsal incelik, coşkulu bir seyahat ve küçük düşürücü bir ıstırap, bir kefaret ümidi ve azap tehdidi oluşuyla ilgili batı ve doğu’ya ait çeşit çeşit anlamalar ve yanlış anlamalar”la dolu olan bu kitaptan dedektif chan’ın sözlerine de kulak verelim: “aşk! görevde geçirdiğim yirmi yıl bana aşk hakkında birkaç şey öğretti. cinayetin, adam kaçırmanın, tacizin, sahtekârlığın, kalpazanlığın, haneye tecavüzün, huzuru bozmanın, hız yapmanın ve hatta çift sıra park etmenin arkasında bile o var.” amanin off, ayh, çok sert girdi, yumuşatalım biraz: “kendisini tamamen sevdiğine verme arzusu, sevdiğini tamamen sahiplenme arzusu, sevdiğini memnun eden şeylerden memnun olma duygusu ve sevdiğini kederlendiren şeylere kederlenme duygusu.” aynı kitaptan üçüncü ve son alıntı… “yalın aşk duygusu, sevgiliye inanabilme gücü, bir sevgiliyle birlikte yeni bir dünya düşleyebilme zevki”… dostoyevski’nin “beyaz geceler”i dolayımında orhan pamuk’un sözleri… bir aşk romanı olarak yazdığını söylediği “masumiyet müzesi”nde ise aşka bir trafik kazası gibi yaklaştığını söyler pamuk. şimdi “bahçalarda zerdali” adlı istek parçasıyla duruma bi de başka veçheden bakmaya ne dersiniz?

kelâm ve fiil arasındaki yüksek gerilim hattında ışık hızıyla akan bişey midir aşk? kelâma bulandığında kelâmı, fiile bulandığında fiili dönüştüren, ışıklandıran, ışıtan, kamaştıran? kelâm da fiil de değilse, bir hal ise aşk, olsa olsa aşık veysel’in işaret buyurduğu hal olabilir o halde: “kavuşamazsın, aşk olur.” fekat orda durun, kavuşmayı maddesel, cismani bir olgu olarak almayın abilerim ablalarım, o kadar basit görmeyin mes’eleyi nütven.

platonik aşk, imkânsız aşk, karasevda, karşılıksız aşk, ergen aşkı, divan edebiyatı aşkı, meşhurlara duyulan aşk, yaz aşkı, bir gecelik aşk, medyatik aşk, siber (sanal diil, o başka) aşk… bi de bunlar var tabii. ilahi aşk, sanat aşkı, kitap aşkı, ilim aşkı, cimbom aşkı… bunlarsa mevzua bambaşka boyutlar ve açılımlar getiren aşk türleri… herbiri ayrı birer lugat maddesi… geçelim. geçerken de, aristo mantığını reddeden (a => q, –a => q, a = –a) şu arabesk istek parçasına verelim kulağımızı (bak burda tarih yazıyoz; ilk ve son defa hafif abi’nizden “arabex” istek parçası dinliyceniz len!):

bilir beni bilenleriniz: arabeskten bitim kadar hoşlaşmam ayıptır söylemesi –ne otel tavanına yapışan çiğköftelisinden ne acısızından. türkülerde sevda (dile yansıyan sosyolojik’i gözardı ederek aşk desek de olur) hem bütün tonal, atonal, sentimental elementleriyle hem de o elementlerin toplamını aşan bileşkesi olarak karşınıza dikilir, alnınızın çatı sızlar. ben türkü severim beyler hanımlar. sanırsam hicabi bey de öyle. bak yollarına kar yağmış sevdiceğinin, yüreği közlere düştü:

uyy, efkar bastı, daa!  norah jones aplayla kendimize gelelim biraz:

nina simone teyze ne buyurmaktadır peki bu hususta usta? bak bak, ne diyo elleğem: “ya sev ya terket, cCc!”:

hızını alamıyor canım nina teyzem, alamasın varsın:

trajik bir ciddiyetle oynanan bir oyundur aşk, leylilerim, meccanilerim, terelellilerim! kaybedeni de kazananı da olmayan, yahut iki kazananlı iki kaybedenli bir oyundur. pyrrhus zaferidir desek de yanılmayız pek. yanılgıdır, hatadır. ilkinde trajediyken tekrarında komediye dönüşen. kristal bir intihar, mineli bir ölümdendönüştür. yine de hz. marx efendimiz haklıdır: “tarihte herşey, öyle olması gerektiği için öyle olmuştur netekim.” herkes haklıdır bu hususta, bütün taraflar. elbet hoca nasreddin de haklıdır. aşkın kendisi haklıdır bi kere, gerisini koyver gitsin. ve evet, dünyanın en güzel arabistanıdır, kırmızı bir kuştur, sestir soluktur. aşk kapıyı çaldı mı “evde yokuz” denemez, tanrı misafiri geri çevrilmez, ayıptır günahtır yazıktır, bize yakışmaz. şeker tutulur, gülsuyu sıkılır, bol köpüklü kahve ikram edilir, reji tütün tabakası açılır.

önsözüm, “madem çıktın açık alınla validenin malum yerinden / zevk almasını bilmelisin hayat denen şu gaileden” idi. son sözüm (ve sonsözüm) ne olur cartayı çekerken? dur biraz düşüneyim lan! düşünürken de “bir ben varsa benden içeri, o ben midir seni seven?” diye sorayım, bir zulu kabile reisinin kızına gönül verip “ubuntu!” (“seninle ben oldum ben!”) diye haykırayım, sahra çöllerinde bach emmimi dinleyeyim, huşu içinde olayım, kalbim değilse bile kafam yerine gelsin:

yoksa şimdi şuracıkta “dünyanın tüm sabahları” filminin intihar sahnesini mi seyretseydim, jordi savall eşliğinde? yok yok, ziyadesiyle acıklı o, fazlaca geriye dönüşsüz, tuza bulanmış bir bıçak.

ölüm’süzleşme, zaman’sızlaşma, öteki’ye dönüşerek öteki’sizleşme egzersizi/fragmanı/parodisi midir aşk? kendine merhamet eylemek midir? hakiki yalnızlaşma mıdır? ben’in yükseltgenmesi midir? biz’in ben’de yüceltilişi midir? sorular… sorular…

aşk “ışk”tan gelmedir, dağın zirvesinden. neyin zirvesidir aşk, “ser-best”liğin, yani başıbağlılığın mı? goethe’nin son sözü “ışk, biraz daha ışk…” mıydı yoksa? james joyce’un son sözü “anlayan var mı?” olmuş. be ağam, kim anlamış ki biz anlayalım? hayatı da, aşkı da…

düşündüm. son sözüm (ve sonsözüm) olabilir bu, maddemize de örnek cümle: “gerçek aşkı arayıp durdum ömrümce tanrım, ama allah kahretsin kimse yere düşürmedi.”

madde yazımına ara veriyoruz çocuklar ve cathedral of our lady’ye giriyoruz. yok yok, afrika’ya gidiyoruz bach amcamızın peşine düşüp, st. vincent de paul katedraline giriyoruz. dinliyoruz çıt çıkarmadan: “kendini inkâr et, vazgeç kendinden, kurtar ruhunu, özgürleş. küçümse dünyayı, hiçle. artık hiçbir dünyevi tutkunun esiri olmazsın.” (nihayt! artık taife-i nisanın çektirdiği çektireceği acı vız gelir tırıs gider!)

“en güzel aşk, henüz yaşanmamış olandır” gibisinden bir örnek tümce de yumurtlayabilirdim, ama fazla hoş ve boş, fazla ucuz kaçardı. iyisi mi “malina’yı, iç-öteki’yi okumayan nesle aşina değildir aşk“ (bi de shakespeare’in “anka ile kumru”sunu tabii) diyerek, türlü çeşitli istek parçalarıyla sulandırılmış olan maddemizi tekrar koyultmak üzere, dünyanın en güzel aşkına, ortak bir son mektupla taçlanmış andré-dorine gorz aşkına nazar-ı dikkatinizi celbederek ve nerede büyüleyici ve/veya yaralı bir aşk varsa saygı duruşuna dahil ederek ikilesin kulunuz müellifiniz bendeniz. ama dayanamayıp, büyük aşkı, ölümsüz aşkı lhasa’nın sesiyle tabii.

(*) beethoven, “ich liebe dich, herrosee”, best beethoven 100, disc 6.
(**) nazan öncel, “nereye böyle”, yan yana fotoğraf çektirelim.
(***) musa eroğlu, “gül yüzlü sevdiğim”, musa eroğlu.
(****) oya-bora, “ah yabanım benim”, seni bana yazmışlar.
(*****) george dalaras, “my sweet swallow”, the ultimate collection, disc 1.
(******) george dalaras, “don’t get angry, my love”, the ultimate collection, disc 1.
(*******) arif sağ, “bahçalarda zerdali”, ezo gelin.
(********) cem yıldız, “imkânsız aşk”.
(*********) musa eroğlu, “yollarına kar mı yağdı”, dost kervanı.
(**********) norah jones and adam levy, “love me tender”, princess diaries, disc 2.
(***********) nina simone, “love me or leave me”, nina.
(************) nina simone, “since i fell for you”, the essential nina simone.
(*************) mozart, “al sahara”, mozart in egypt 2.
(**************) nana vasconcelos and sami ateba (bach), “agnus dei”, lambarena – bach to africa.
(***************) lhasa de sela, “love came here”, lhasa.

(bu yazıyı okumadan evvel şu yazımızı kıraat eylediniz miydi bakıym, hı? ayrıca bu mesele burada nihayet bulmayacaktır ey halkım, unutma beni.)

“lavare” mastarından çekimlenen lavabo, latin illerinde “yıkamak, temizlemek” anlamına gelir. demek oluyor ki kibarcıklarımız işi tersten alıyorlar; lavabo bir kirletme eylemi mekanı değil, bir temizlenme eylemi mekanı. meydan-larousse’a göre “porselen, kumtaşı veya emaye saçtan yapılmış, sıcak ve soğuk su musluklarıyle donatılmış, vücudun üst kısmını (el, yüz vb) [demek ki neymiş, aşşağı mahalleyi topa sokmayacakmışız! –müellifinizin notu] temizlemeğe yarayan sıhhi tesisat” demeye gelen lavabonun üçüncü anlamıysa, “kahve, gar vb yerlerde bu tesisatın bulunduğu yer.” o yerde klozet de varsa, biz oraya lavabo değil, tuvalet yahut helâ deriz –yani hemen atlamayın, bak onlar da lavabo diyormuş diye. lavabonun lav püskürtmekle uzaktan alâkası belki olabülür, lâkin yakından alâkası yoktur. abo nidasıyla alâkası var mı onu bilemiycem, kayserili hemşehrilerimize sormak lâzım.

bu seçkin tilciğimiz bir alaturka siyaseten doğruculuk kurbanı olup, esasında, işemek, sıçmak nev’inden cümle elzem cürmün işlendiği mahallin, güzel ve yalnız resmi dilimizde belli nüanslara sahip çeşitli isimlerle anıldığı malumunuzdur aslında: ayakyolu, helâ, tuvalet, 00, kenef, yüznumara, wc, apteshane, memişhane (memişlerle ilgisi yoktur) ve ilh. sıfırsıfırda ve anglosoksan (pardon, anglosakson) lisanından iltica etmiş wc’de bi halt edilmez; bunlar sadece dandik gundik tabelacıkların üzerinde görüldüklerinde sevinç naraları atılan sembollerdir. tuvalette ihtiyaç giderilir. helâya sıçılır. kenefe bi daha sıçılır. yüznumarada küçük aptes, apteshanede büyük aptes (abdest diil!) yapılır. ayakyolu nerede diye sorulur. memişhaneye yestehlenir. bütün bunların yalnız ve güzel resmi dilimizdeki anlamı ise, kısaca, “yetmişinden sonra gelen talihin tam ortasına sıçayım lan!”dır.

helânın alaturkası da siyasetin alaturkası gibidir; etrafı batırmadan işeyip sıçması hüner ister. alafranga helânın klozeti buraya lüks ve alengirli kaçacağından (tıpkı vesayetçi 61 amayasasının bile 12 mart’ta nihat erim türkiye’sine lüks kaçması gibi) alaturka helâda ortası delik bir taş vardır, çömelmen ve ibrik kullanman iktiza eder. tuvalet kağıdının yerine de onbeş günde bir bahçalara kurulan ocağın üzerindeki teneke kazanda aklanıp paklanan taharet bezini kirleteceksin, boklu boklu duracak orada ööööle, ıyk. eskiden bi de sıçmak için gecenin bir yarısında, kışın zemherisinde it gibi titreyerek, götün dona dona ta avlunun öte yanına koştururdun, elinde gaz lambasıynan. alaturka helânın tahtadan, kerpiçten, sazdan inşa edilenleri vardı, “kademhane, memşa” falan da denirdi onlara. bi de ben daha otuzbir çekmesini bile bilmeyen minicik bir veletken bi “kirna”mız vardı, evin ikinci katında dışarı çıkıntı şeklinde dermeçatma yapılmış helâ yani. sayın gaitamız yani dışkımız salına salına delikten aşağıya doğru havada süzülür, toprağına kavuşacağı anı hasretle gözlerdi. şimdiki çocuklar harika ama google cahili, bunları bilmezler nan.

efenim sağır duymaz yakıştırır hesabı, sans numero’yu bizimkiler cent numero sanınca olmuş mu sana yüznumara. 13 nasıl uğursuz sayı ise 100 de sakıncalı piyade olup çıkmış böylece. ithal malı wc’ye gelince, nasıl olup da bunca yıl bağrındaki bölücü harfe itiraz edilmedi hayret. bak meselâ rus salatası abra kadabra amerikan salatasına dönüştürülünce bi gecede, ne oldi? melmeket, ittihatçı-komitacı galip hoca’nın ödü bokuna karışarak bu kış gelmesini beklediği gomonizm tehlikesinden gurtuluverdi. körler okulu, sağırlar okulu, kız milli voleybol takımı, aha onlar da sen sağ ben selâmet. gel de şimdi “görme engelli”leri binbir zorlukla lavaboya tünet, dışkı ihracatı yaptır, sen nelere kadirsin ey alaturka siyaseten doğrucu davut!

ben tuvalet kelimesini severim (aslında bütün kelimeleri severim, hem işim, hem uğraşım gereği). çünkü bok, sidik gibi müstekreh şeylerden ziyade diğer anlamlarının nezih dünyasını çağrıştırır zihnimde hemen. dolayısıyla da gönül rahatlığı (ve fakat bağırsak rahatsızlığı) ile tuvalete gider, ihtiyaç gördükten sonra lavaboda başak burcunu lâyıkıyla temsil ederim. otomatik su sesli, tıbbi tahlilli, check-up’lı capon klozetleri de gelse türkiye’ye, daha ne isterim. kapağın üstüne işeyenler için eşşeği suya göndermek, kubura pet atanlar içinse pet atmalarına en azından dokuz ay on gün kadar ara vermelerini sağlamak isterim. opel corsa toyota corona. (bakmayın siz bu markalara, favorim vulva –pardon, dilim sürçtü– volvo’dur.)

şekil a’dakinin dünyanın en ünlü pisuvarı olduğunu bilmeyeniniz yoktur herhalde. marcel duchamp amcamız, bunu içine sıçalım diye değil, sanat olsun diye tasarlamıştır. neymiş, hayat sanatı geriden izlermiş. şekil b ve c’de gördükleriniz ise klozete tüneme esnasında yapılan entelektüel bir etkinliğin gereçlerinden ibaret olup yirmi yıl kadar öncesinden, arkadaşım hakan’dan kalmadır. şekil d’de de “lavaboya sıçan bağyan” adlı dışavurumcu şaheserimizi izleyeceksinizdir.

bourbon hanedanının benim gündelik sıradan maceramdan haberi yoktur elbet. “l’état, c’est moi, mais je n’ai a pas de même lavabo!” dit le roi et le chemin de sa helâ. türkçe meali: “devlet benim ama bir lavabom bile yok!” der kral örnek tümcemiz niyetine ve helânın yolunu tutar. (bok tutar! o zamanlar kralın bokçubaşısı vardı, lâzımlık denen edevata sıçardı frenk hükümdarı ve de rahatladıktan kelli bokçubaşı lâzımlığı sokaktan gelip geçenlerin üstüne boşaltırdı. kral boku kutsaldı o vakıtlar, bugünkü milli piyango güvercininin o kadar uğraşıp didindiğim halde bi türlü omzuma isabet ettiremediği keskin asitli boku gibi.) (güfte: ondördüncü louis & kemal burkay, beste: onno tunç, icra: sezen aksu.)

(helâyı ayrı bir lugat maddesi olarak ele alacak ve kendisine hakettiği leksikolojik ve alafortonfunik değeri verecektik sayın seyircı, lâkin şimdiki kayıp kuşak artık nasılsa lavabodan şaşmaz diye vazgeçtik. mevzu açılmışken burada kapansın bari. küçük yimbeş, büyük elli gayme. peçete bilâücrettir. helâda gelen akıl için telif hakkı talep edilir.)

lâkin evvelâ milan kundera ağamızın şahitliğine kulak verelim bi yol, ayağımızda kundura: “gelip geçici olanı ebedi gibi, bayağılığı büyüklük gibi gösteren ve aşk diye adlandırılan hileli oyuna kapılmaması gerektiğini biliyordu.” kim? jaromil mi? yok lan, sen elbette, aha işaret barnağımla gösteriyom: sen! bizzat, bizatihi, bilhassa, bilvesile sen! niye “ayağımızda kundura” dedim, kafiye aşkım depreştiğinden değil tabii ki, çünkü çükünü iki bacağının arasına kıstırıp ikilemelisin kundera’nın bu roman cümlesinin ihtişamıyla gözün kamaşıp da ondan! roman cümleleri tehlikelidir arslanım, boz ayım, şırfıntım. insanı alnının şakından tek atışla mıhlar da bilemez kurban. sepete düşen kellenin ayrıldığı bedenin dehşetini çaresizce seyredişinden bile beterdir bu. neyse, konuyu dağıtmayalım şimdi.

ama dur bi hele, kundera ağamızı öyle kolayından pas geçmeyek: “şair dün yaşam, gözyaşları kadar boş, dedi; bugünse yaşam kahkaha kadar keyifli, diyor ve ikisinde de haklı.” şair niye çelişkilerin beyefendisi olmuş öyle, niyçün hayat yanardöner kumaştan dokunmuşmuş, niye her halükârda haklı şair efendi? mutfaktan lahana sarması kokuları gelirken böyle ulvi mes’elelere kafa yorarak lugat müellifliği yapmam zor, sumak ve limon bulmalıyım, velâkin “zor oyunu bozar” buyurmuştu, altıncı lenin bey miydi, karıştırdım şimdi. nadezhda konstantinovna krupskaya mı sufle etmişti yoksa? amaaan, kimse kim işte. bak iki maddeyi belirtmiş olduk bile işte sayesinde: zor ve oyun.

daha böyle pek çok lugat maddesi dizebilirim ipe boncuk dizercesine, şaşar kalırsın emmimkızı. son mektup, kirli çorap, başkaldıran insan, zalimin zulmü, mazlumun ahı, zamanın kısa tarihi, bermuda şeytan üçgeni, saklambaç, uzuneşşek, burgaç, vurkaç, katrina kasırgası, uçurum, zelzele, sel, heyelan ve bilumum afet-i devran, kağıt kesiği, tüpten çıkan macun, say sayabildiğin kadar. misal “son mektup” demeyelim, sel olup akacak ve hokka dolduracak inci gözyaşlarımıza hakim olalım, “muhibbi” mahlasıyla hürrem’ine “stanbul’um, karaman’ım, diyâr-ı milket-i rûm’um / bedahşân’ım ve kıpçak’ım ve bağdât’ım, horasân’ım” diye seslenen, onun ölümünün ardından da “hüzün dağında sarardım, soldum” diye inleyen muhteşem süleyman’ın ve seferdeyken josephine’ine “sakın ben sana kavuşmadan önceki üç günde yıkanma” diye sıkı sıkı tembih eden bodur napolyon’un cayır cayır yanan mektuplarına çaktırmadan göz atalım. siz onlara göz gezdirirken ben al gözüm seyreyle salih diyerekten bade süzerekten, bir anlığına ince memed’in vuslata eriş sahnesini gözümün önüne getirerekten, erzurumlu ibrahim hakkı efendi’nin firdevs, fatma, belkıs ve dahi züleyha hatunlarına yazdığı mektuba göz atayım. bir de ne göreyim, “firdevs, firdevs, o saçların seveyim, firdevs, firdevs, o başın seveyim, o kaşın seveyim, o gözün seveyim, o yüzün seveyim, ayıpsız canın seveyim / fatma’m, benim yar-ı gârım, benim gam-güsarım, benim aklım, fikrim, benim canım, hanım / belkıs hatunum, benim ıyâz-ı hassım, benim pâk, arı tavırlı yosmam, benim derdimi, belâmı çeken emektarım / ve izzetli, hürmetli, muhabbetli, hakikatli, hatırlı, gönüllü, hizmetli, sabırlı, ma’rifetli, akıllı, gayretli, şefkatli, güzel yüzlü, şirin sözlü, melek huylu, çelebi kollu, nazik elli, ince belli, şirin yıldızlı, has odalığım, oğlum annesi, gönlüm canânesi, inci danesi, hatunum ve hanım küçük kadın züleyha hanımım”… coştukça coşuyor efendimiz, ama en çok küçük hanımına coşuyor, züleyha’sına. “aceb cihanda senin gibi var mıdır” deyu sual eyliyor. şimdi bulmaca çetrefilli ve kare, yukarıdan aşağı iki: acep cihanda ne işleri vardır diğer üç dilfüruzun? kupa kızı hankısıdır? derun-u dilde yerleri rezerve midir her daim? ibrahim hakkı’nın hakkıdır ve hakka tapan milletimin istiklal? ya peki, mazi, hal ve istikbal? mektubat, maziyi, hali ve muhtemelen istikbali aynı zarfta saklayan, ak kağıt üzerine al mürekkeple tamam edilen, bazıları isyanın boş kağıda atılan imzası, bazılarıysa nisyanın gaddarlığında sararıp solan gönül nişanesi değil midir müdürüm, müdür muavinim, epitel dokusu epilasyona maruz bırakılmış asistan sekreterim? ama nedir bu ismail hakkı’nın marifeti? marifet, dört dilbere birden aynı mektupta serenat eylemekse biz ikmale kalmışız, müfredat kazık, dersler zor mirim, azizim, hünkârım!

mektup deyince şööööyle bi soluklanıp selama durmak lâzım ey kari. elbet her mektuplaşma karşısında diil. ama sorarım sana, meselâ bachmann-celan mektuplarındaki “iki huzursuz kalbin hüzünlü aşkı”na kayıtsız kalabilir mi insan? fekat artık işte asri zamanlarda mektubun hükmü mü kalmıştır behey erenler, abdallar, behey dervişan! e-mail tabir edilen ol nesne ki, aşka beşik ve mezar olmaya namzetliğini koymuş ve bire binbeşyüz kazanmıştır. nerdeeee o koleksiyonu yapılan nadide pullar, bol tükürükle yapıştırılan zarf ağızları, imza yerine rujlu öpücük kondurmalar, kargacık burgacık, falanca mahalleli filanca sokaklı adresler. nerdeee o zarfsız kuşlar, kan, ter ve gözyaşından mürekkep mavi mürekkep doldurulmuş scrikss dolmakalemler, iğri büğrü satırlar, espasları düzensiz kelimeler, yamuk yumuk hurufat. nerdeee yıllar sonra kat yerinden kuruyup kalmış çiçek çıkan kanlı canlı, mis kokulu mektuplar. di mi ya efendim, serbülendim, canan-ı cânım?

“kaplan ve cehennem burada” diyor borges, “burada çok özenli baskı sanatı ve denizlerin mavisi / zamanın belleği ve zamanın denizleri burada / burada yanlış ve doğru”. ey bazen borges olabilen borges üstadım, aşk-ü sevda da bu adreste mi ikamet ediyor? muhtarı hangi cehennemde bu mahallenin, semtin tıkanan kanalizasyon sorununun halli içün belediyeye mi gitti? cehennem başkası mıdır hakikaten? ben mi başkasıdır yoksa? ben ü sen biz mi ederiz, bu nice hesab-ı ihtimaliyattır? ismimiz sorulursa emrah mıdır adımız, o leyli leyli? ya iksirler, büyüler, fallar, dualar, dilek çaputları? ya kinsey raporları, jung analizleri, haydar dümen gırgırları? ya şekspiryen tasvir-i beliğ, freudyen ilm-i tahlil? ya bundadır, ya şundadır, keçe külah başındadır, lâkin aklın başından uçup gitmiştir beyim, kirvem, bacanağım, sadece kaplan ve cehennem mi burada, bu dehlizin kör koridorlarında, bu aynanın içindeki aynada, sorarım sana!

“saçların gilat dağının yamaçlarından inen keçi sürüsü sanki” diye feveran eylenmiş eski ahitte. bak daha bugün okudum gazetede, aşka düşen keçiler acemi avcılara yem oluyormuş. iki benzer arasında mı, iki benzemez arasında mı mıknatıslanmadır vuku bulan? gözleri bağlı mıdır, yoksa sadece gözkapakları mı kapalıdır psykhe’mizin, eros’un kollarında? blake dayı “aşk kusurlara hep kör” derken niye bıyık altından gülmektedir öyle hin hin? körler körleri mi seyrediyordur? kerem’in annesi yahut aslı’nın babası mıdır esasında yarimiz ağyarimiz? aşk her kapıyı çalar mı, kaç kere çalar, yoksa yatak odasının kapısına kol takmayı rizeli müteahhit akıl edememiş midir? temas mümkün müdür gerçekte, newton’u çoktan aşmış fiziğin kitabında? karakterler miyiz, tipler mi sadece, aşkın tuğla romanında? çekicilik, istop etmiş arabamızı çekmek midir hayatın cümbüşlü trafiğinden? terentius hazretleri, “ümidim azaldıkça aşkım artıyor” derken muradı nedir, en fazla üç paragrafta, giriş, gelişme ve sonuca dikkat ederek ve de geniş zaman kipindeki devrik cümlelerle özetler misin sen, arka sıranın duvar kenarındaki çocuğum? aşkta kaybeden langırt salonunda kazanır mı? karşılıksız aşk karşılıksız senede mi benzer, protesto mu edilir? karasevda kendine karabüyü yapmak mıdır? aşk olmadan meşk olmaz mı? maslow efendinin piramiti nil nehri kıyısında mıdır? arz-talep kanununun kaçıncı maddesinin kaçıncı bendindeyiz? seleksiyon uğruna kevgire mi dönmüştür kalp dediğimiz şekilsiz şükülsüz kas yığınımız? bizi seveni mi severiz ille? severler mi güzeli gencüse, al sana penc ü se.

aşk mevzuunda edebiyat, semantik, beden eğitimi, müzik, felsefe, matematik, hendese, fizik, kimya, anatomi, termodinamik derslerinden oluşan müfredat öyle kazıktır ki ineklemekle falan sınıf geçemezsin liselim, gülüm, duruma göre şen, duruma göre hüzünlü bülbülüm. mikroiktisat, kriz yönetimi, psikoloji, iletişimbilim falan gibi ek dersler de cabası.

yine kundera ağama kulak verirsek, “gülünesi aşklar” vardır. ve bir şehir efsanesidir: ölümsüz aşklar vardır. ya peki hayatsız aşklar? oksimoronun beline kazma mı vuruyoz böyle?

bitmez lan bu bahis. maniler, bariyerler, yarlar, yalıyarlar kamçılar mı sevdayı? calvino ustamın kulakları çınlasın öte tarafta, “zor sevdalar” mı sevdadır, sevdalar mı zordur? karac’oğlan hesabı “sözü yalan yâri sevmeli değil” demeli mi, şu duvarı badanalamalı mı? nice şövalyeler sevdim, varolmamışlardı. nice kadınlar sevdim, şair haklıymış, yoktular lan. bağrıma hançer soktular ulan.

gayrımilli süper damat slavoj žižek, “ideolojinin yüce nesnesi”nde bir anekdotla donatır bakışımızı: zorunlu askerlik hizmeti yapmakta olan bir adam, askerlikten yırtmak için deli numarası çekmeye karar vermiş. takıntı nevrozu taktiğini seçmiş bunun için. önüne çıkan cümle evrakı alıp şöyle bir göz attıktan kelli “bu değil!” diye haykırarak bir yana fırlatır dururmuş. bu hali nihayet üstlerinin de nazar-ı dikkatini celbetmiş, adamı yapa paça askeri hekimin huzuruna çıkarmışlar. adam kendisine sorulan sorulara cevap vermek bir yana, hekimin masasındaki, rafındaki kağıtları da karıştırıp “bu değil!” demeye başlamış. zavallı hekim bir müddet sonra pes edip adamın tezkeresini yazmış. tezkere eline tutuşturulunca adam bir an susup kağıda şöyle bi göz atmış ve “işte bu!” demiş. bendeniz bülent somay biraderimizin yalancısıyım; žižek damadımız, bu anekdotun, arzunun hem nedeni, hem de sonucunun bir ve aynı şey olduğu durumlara iyi bir örnek teşkil ettiğini söylüyormuş. arzunun nesnesi (tezkere, kurtuluş), ona neden olan özlem, ancak arzunun takıntılı ifadesinin bir sonucu olarak ortaya çıkarmış. parantez içine aşkı da koyup koyamayacağımıza sen karar ver ey sebebim, ey selvi boylum al yazmalım.

aşık veysel’den örnek bir cümleyle çevreye, hatta cümle aleme verdiğimiz hasar ve rahatsızlığa dur diyelim bugünlük (arkası yarın): “güzelliğin on par’etmez / bu bendeki aşk olmasa”. (cemal süreya abim tam burada maşuğun kabahatini hafifletircesine lafa karışmadan edemez: “ne günah işlediysek yarı yarıya”. ve nargilesini fokurdattığı yerden edip cansever abim de usulca usulünce boy boylar soy soylar: “içinden doğru sevdim seni / bakışlarından doğru sevdim de / ağzındaki ıslaklığın buğusundan / sesini yapan sözcüklerinden sevdim bir de / beni sevdiğin gibi sevdim seni / kar bırakılmış karanlığından…” bak şu tesadüfe, faşizmin nerede başladığını gafamıza gafamıza ekleştiren ingeborg bachman ablamızla şair-i adam paul celan abimiz de dahil olurlar bahsimize: “öyle bakışıyoruz / karanlık sözler ediyoruz birbirimize / haşhaş ve bellek gibi seviyoruz birbirimizi” ve bachmann ablamız son noktayı koyar: “vazgeçilmişim çoktan / ve hiçbir şeyle anımsanmamışım / yalnızca rüzgarla ve zamanla ve sesle / ben insanların arasında yaşayamayan”. nokta konunca herşey biter mi a dostlar, hayat biter mi, aşk biter mi? üstelik ne biliyoruz onun nokta olduğunu? ya virgülse, ya noktalı virgülse, ya bir incinme nidasıysa, ısrarlı ama çekinik bir soru imiyse? bir bildiğimiz zaman vardır, bir de “kalp zamanı”. bence ne başlangıç vardır ne de son, ikisinde de.) aşk bitmez, asla, bir metin altıok olarak yaşar da yaşar. acıyla. acıda. yangında ilk kurtarılır. ölüme ölerek bile meydan okur.

madem ki “gönül ota da konar boka da” şeklindeki malinezya atasözüynen yedik boku içtik suyu / aşk ü meşk deyu deyu, bundan sonraki lugat maddemiz –söz meclis-i aşıkandan öte– sans nümero olsun, bu suretle dostum aziz virgilius’un da gönlü hoş olsun erenler. yarim kör kuyu, ay’ı lav’la yu!

(*) okuma parçamız konuyla alâkalı mı? azıcık debelenilirse, dünyadaki her bişeyin aşk bahsiyle yakından alâkalı olduğu görülür cancişkom bebeyim. aldı sazı deep purple: “güneşi çepeçevre saran bir halkayız sanki / dans ediyoruz mevsimlere karşı”. deep purple, “you keep on moving”, smoke on the water.
(**) ikinci ve üçüncü okuma parçalarımızı, anadolu’nun kayıp şarkıları arasından seçmiş ve de böylelikle (resmi, güzel ve yalnız türkçemizin haricinde) ingilizce, osmanlıca ve kürtçe olmak üzere üç dilli bir hayata adım atmış bulunmaktayız sayın seyircı –allah encamımızı hayreylesin: “gam-ı aşkınla (aşkımın üzüntüsünden)” ve “delalê mı way (sevdiğim benim)”. ladino ve hemşinceyi de unutmayalım derim kıymetli hemşehrilerim, bi de l’amore in italiano è bella.